Gryka lub kasza gryczana

Gryka – kasza pozyskiwana z owoców gryki zwyczajnej (siewnej, jadalnej). Roślina ta należy do gatunku roślin zielnych z rodziny rdestowatych (Polygonaceae), rodzaju gryka (Fagopyrum). Jest to roślina zbożowa i miododajna, wykorzystywana w żywności przez człowieka oraz jako pasza dla niektórych zwierząt gospodarskich. Nie należy jej mylić z gryką tatarską – jarym jednorocznym chwastem, który zanieczyszcza uprawy zbóż.

Z czego wytwarza się grykę

Ziarna gryki znajdują się w kwiatostanach rośliny. Po zakończeniu kwitnienia, w miejscu kwiatów tworzą się trójgraniaste nasiona, przypominające kształtem mały orzech. Pod koniec sierpnia – na początku października, w zależności od regionu uprawy, dojrzewają i są gotowe do zbioru. Podczas produkcji kaszy gryczanej, masę ziarnową oczyszcza się z zanieczyszczeń, sortuje i poddaje obróbce termicznej.

Nierzadko u konsumentów pojawia się pytanie, czy gryka jest zbożem czy nie, i wielu błędnie zalicza ją do tej kategorii. Jednak w rzeczywistości nią nie jest. Do roślin zbożowych zalicza się rośliny jednoliścienne: pszenicę, żyto, owies, ryż, kukurydzę, jęczmień, proso, trzcinę cukrową i bambus. Natomiast gryka jest pseudozbożem, a w sensie botanicznym jest bliżej spokrewniona ze szczawiem, którego nasiona również tworzą się w kwiatostanach i wyglądem przypominają grykę. W przeciwieństwie do zbóż, kasza gryczana nie zawiera glutenu, a ilość mikroelementów w jej składzie jest wielokrotnie większa niż w innych ziarnach zbóż.

Co zawiera się w 100 gramach gryki

Surowa gryka zawiera 313-330 Kcal na 100 g, BJU – odpowiednio 13/3/62 g. W przypadku kaszy gryczanej ugotowanej na wodzie, wskaźniki na analogiczną ilość produktu są następujące:

zawartość kalorii – 97 Kcal;
białko – 3,9 g;
tłuszcze – 1 g;
węglowodany – 19,2 g.

Gryka zawiera szereg substancji odżywczych. Kwitnąca część nadziemna jest bogata w rutynę, fagopirynę, kwas galusowy, chlorogenowy i kawowy. Natomiast nasiona są cennym źródłem następujących pierwiastków:

magnezu;
żelaza;
wapnia;
potasu;
fosforu;
jod;
cynku;
fluor;
molibden;
kobalt;
ryboflawina;
tiamina;
witaminy B1, B2, B9, E, PP;
kwas maleinowy, menolenowy, szczawiowy, jabłkowy i cytrynowy;
błonnik, włókno pokarmowe itp.

Pod względem ilości lizyny i metioniny, z których zbudowane jest białko nasion gryki, kasza ta przewyższa wszystkie inne rodzaje kasz. Węglowodany w niej zawarte wchłaniają się wolniej niż, na przykład, węglowodany w kaszy jęczmiennej i prosianej, dzięki czemu uczucie sytości po kaszy gryczanej utrzymuje się znacznie dłużej.

Rodzaje kaszy gryczanej

Gryka dostępna w sprzedaży dzieli się na kilka rodzajów:

Kasza gryczana (jadryca) – to całe ziarno, które dzieli się na 4 gatunki (najwyższy, pierwszy, drugi i trzeci). Różnice polegają na takich cechach jakościowych jak kolor, zapach, smak, stopień rozgotowania, procent zanieczyszczeń obcych, nieobłuskanych ziaren itp.
Prodel – to masa z łamanych ziaren gryki, występuje w wersji grubej i drobnej.
Kasza smoleńska – jest wytwarzana przez rozdrobnienie i „zaokrąglenie” ziaren.

Kasza sprzedawana jest w postaci oczyszczonej, polerowanej lub prażonej, a jej kolor waha się od żółtobrązowego do ciemnobrązowego. Produkt znany jako „zielona gryka” (ze względu na intensywnie zielonkawy odcień) to nieprażone ziarna. Taka kasza uważana jest za dietetyczną i jest znacznie droższa od przetworzonej.

Gdzie rośnie gryka

Większość kaszy gryczanej trafiającej na rynek światowy pochodzi z Rosji. Obecnie grykę uprawia się w 49 regionach kraju. Wiodącymi podmiotami, które odpowiadają za około trzy czwarte zbiorów brutto, są obwody kurski, woroneski i orłowski, Republika Baszkortostanu oraz Kraj Ałtajski. Pola gryki tradycyjnie znajdują się na nasłonecznionych, dobrze nagrzewanych przez słońce obszarach, najlepiej w pobliżu rzek, aby gleba była wystarczająco wilgotna.

Grykę produkuje się również na Ukrainie i w Kazachstanie. Państwa te, obok Rosji, uważane są za największych dostawców. Gryka rośnie także w innych krajach – Chinach, Indiach, Polsce, Turcji, Brazylii, Łotwie i USA, ale wolumeny produkcji są znacznie mniejsze.

Co przyrządza się z gryki – 10 popularnych potraw

Gryka to sycący i zdrowy produkt, długo się przechowuje, nie pleśnieje i z czasem nie nabiera charakterystycznej dla wielu kasz goryczki.

Przyrządza się z niej wiele rodzajów potraw:

Kasze na mleku. Doprawia się je nie tylko masłem i cukrem, ale także przecierami warzywnymi i owocowymi (np. dyniowym lub jabłkowym), a także świeżymi lub mrożonymi jagodami.
Dodatki. Kaszę gotuje się na wodzie i spożywa w „czystej” postaci lub z dodatkiem smażonej cebuli, grzybów, marchwi, fasoli szparagowej itp., uzupełnia się sosami, ketchupami. Z ugotowanej kaszy przygotowuje się również danie zwane „gryką po kupiecku” – kaszę miesza się z podsmażonymi podrobami z kurczaka i doprawia mieszanką zeszklonej cebuli, marchwi i pomidorów.
Zupy. Pierwsze dania z gryką mogą być zarówno mięsne, jak i postne, przygotowane na bulionie warzywnym. Kaszę tę dodaje się czasem również do zup ogórkowej i kapuśniaku.
Zapiekanki. Istnieje wiele wariantów tych dań – kaszę miesza się z mięsem, drobiem, warzywami, owocami, jagodami.
Kotlety, pulpety, rolady. Ugotowaną grykę dodaje się do farszu lub wykorzystuje jako nadzienie do rolad. Kotlety lub pulpety są często dodatkowo duszone/pieczone z podsmażonymi warzywami, w sosie śmietanowym lub pomidorowym itp.
Pudingi. Najprostsza wersja tego dania to mieszanka ugotowanej kaszy, ubitych białek i cukru, zapieczona w piekarniku lub w wolnowarze. Od niepamiętnych czasów wśród polskich gospodyń domowych popularnością cieszy się tzw. „krupnik”, który jest przygotowywany z dodatkiem twarogu.
Sałatki. Ugotowaną, a czasem dodatkowo podsmażoną na maśle kaszę łączy się z mięsem, zieloną fasolką szparagową, marchewką, papryką, marynowanymi i smażonymi grzybami, cebulą itp. Wariantów sałatek z kaszą gryczaną jest wiele – zarówno sycących i kalorycznych, jak i dietetycznych.
Wyroby mączne. Uprzednio ugotowaną kaszę gryczaną, w całości lub zmieloną, dodaje się do ciasta na placki, podpłomyki, kluski lub zastępuje się kaszę mąką gryczaną. Ta ostatnia nadaje się również do przygotowania naleśników, pieczywa chrupkiego, makaronu.
Chleb. W tym przypadku mąkę gryczaną miesza się z pszenną w proporcji około 1:3, w przeciwnym razie ciasto będzie kleiste, nie wyrośnie i źle się upiecze.
Herbata. Napój przygotowywany z zielonej kaszy gryczanej jest bardzo popularny w Chinach. Uważa się, że oczyszcza krew i obniża ciśnienie tętnicze.

Ze względu na bogaty skład witaminowy kasza gryczana znalazła zastosowanie również w medycynie ludowej. Na jej bazie przygotowuje się środki na kaszel, choroby układu oddechowego i sercowo-naczyniowego, a także wykonuje się maści i okłady do użytku zewnętrznego, zarówno lecznicze, jak i kosmetyczne.

Jak wybrać wysokiej jakości kaszę gryczaną w sklepie

Kasza gryczana pakowana jest w kartony, papierowe lub celofanowe torebki. Ta ostatnia opcja jest preferowana, ponieważ konsument może ocenić stan zawartości – w kaszy nie powinno być żadnych obcych domieszek, zanieczyszczeń ani owadów. Warto również zwrócić uwagę na integralność opakowania oraz informacje na nim podane.

Producent powinien podać następujące dane:

nazwę i gatunek kaszy;
nazwę i adres zakładu, który wyprodukował produkt;
masę netto;
datę produkcji;
termin przydatności do spożycia;
wartość odżywczą i energetyczną;
nazwę i numer dokumentu, zgodnie z którym wyprodukowano kaszę gryczaną (warunki techniczne lub norma państwowa).

Zazwyczaj termin przydatności do spożycia kaszy gryczanej wynosi 18-20 miesięcy od daty produkcji. Jeśli podany na opakowaniu okres przechowywania przekracza wskazaną normę, w większości przypadków oznacza to, że jakość takiego produktu pozostawia wiele do życzenia.

To, jaki rodzaj kaszy wybrać – całą czy łamaną – zależy od tego, co gospodyni planuje z niej przygotować. Do kaszy gęstej, kotlecików, zapiekanki i żywności dla dzieci bardziej odpowiednia będzie kasza łamana. Jeśli natomiast trzeba zrobić dodatek, sałatkę, zupę czy zapiekankę, potrzebna będzie sypka masa. A to oznacza, że należy wybrać kaszę całą.

Czym różni się kasza gryczana od gryki

Nierzadko w mowie potocznej spotyka się zwroty „rośnie kasza gryczana” lub „ugotować grykę”, czyli laicy utożsamiają te nazwy, co jest błędne.

Gryka to roślina, uprawa zbożowa. Natomiast kaszą gryczaną (gryką) nazywa się kaszę wytworzoną z nasion (ziaren) gryki. Oznacza to, że same owoce gryki nie są kaszą gryczaną jako taką; to wyrażenie jest używane jako nazwa handlowa produktu, który przeszedł obróbkę przemysłową.

Jednakże w niektórych źródłach słowem «gryka» określa się nie tylko gotową do sprzedaży kaszę niełamaną lub łamaną, ale także dojrzałe, nieprzetworzone nasiona.